تاریخ انتشار :سه شنبه ۱۴ شهریور ۹۶.::. ساعت : ۱۲:۵۰ ق.ظ
۵ دیدگاه

مقاله /نقش کلات اهرم در نهضت جنوب

قلعه-زائر-خضر-خان-1-www.tamookan.com_

مقاله /نقش کلات اهرم در نهضت جنوب

فاطمه رمضانی

کلات در لغت به معنی《 آبادی و زیست گاه بر فراز کوه》است و همانگونه که از نامش پیداست در بلندی قرار دارد.
قلعه زائر خضر خان《کلات اهرم》مربوط به اواخر دوره قاجار است و در اهرم، برفراز تپه ایی در شمال غربی شهر واقعه شده است و این اثر در تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۷۷ با شماره ثبت ۲۰۹۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این قلعه، میراث زائر خضر خان فولادی اهرمی ملقب به امیر اسلام از همرزمان رئیس علی دلواری در نبرد علیه نیروهای انگلیس به سال ۱۳۳۳ ه.ق در جنگ اول جهانی در دلوار و بوشهر در جنوب ایران میباشد.
بد نیست با میراث دار این قلعه بیشتر آشنا شویم:
زائر خضر خان، فرزند حاج محمد علی متولد ( ۱۲۸۰ ه.ق/ ۱۲۴۱ خورشیدی) در روستای شمشیری دهستان باغک از مخالفین حضور انگلستان در جریان اشتغال بوشهر در جنگ جهانی اول که در آن ایام زابط منطقه تنگستان بود.
همزمان با مبارزات رئیس علی دلواری و پس از کشته شدن او، مقاومت در برابر اشغال گران ادامه داد.
در سال ۱۲۹۷ خورشیدی، زائر به کمک شیخ حسین چاه کوتاهی (سالار اسلام) و غضنفر السلطنه برازجانی مانع عبور انگلیسی ها از تنگستان و رفتن به برازجان شد. وی به واسطه ی شدت فشار های استعمارگران انگلیسی مدتی در کوهای خائیز به سر میبرد. سرانجام به دست یکی از نزدیکانش و به همراه پسرش سام میرزا در سال ۱۳۰۱ خورشیدی در اهرم به قتل رسید.

تاریخچه ساخت این بنا به دوره حیات زائر خضر خان اهرمی ملقب به امیر اسلام حاکم منطقه تنگستان که در اواخر عهد قاجاریه می زیسته مربوط می شود، در جریان جنگ جهانی اول به عنوان پایگاه مجاهدین و مبارزین ضد استعماری و محل درگیری مبارزان جنوب با متجاوزین انگلیسی بوده است.

تپه ای که قلعه بر روی آن ساخته شده از تخریب و انباشت قلاع ما قبل خود ارتفاع یافته است، نمای بیرونی قلعه بسیار زیبا به نظر می رسد با رو و چهار برج آن با توجه به موقعیت مرتفع آن چشمگیر و دلپذیر می نماید،مساحت کلی قلعه ۳۴۰۰ متر مربع می باشد، قلعه زائر خضرخان مشتمل بر ۴ برج و بارو و قلعه میانی است و همچنین تأسیسات خصوصی برای ساکنین در قلعه وجود دارد.
راه اصلی ورود به قلعه درب چوبی با گل میخ های فلزی بوده است.حیاط اول مربوط به خدمت کاران و تفنگچی ها که توسط راه پله ای پس از عبور از دروازه هشتی به حیاط اندرونی راه پیدا می کرده وحیاط شمالی به عنوان اصطبل حیوانات کاربرد داشته است.در چهار گوشه آن برج های خشتی و گلی به قطر ۵/۵ و ارتفاع ۶ متر قد برافرشته اند.
حیاط های قلعه دارای اتاق هایی در پیرامون و داخل خود هستند. همگی به سبک رایج معماری محلی دارای درب و پنجره های متعدد و ارتفاع بلند و پوشش های چوبی و چندلی که توسط معمار حاج خضر علی عامو(عمو) بنا شده است.
درب و پنجره های آن تمامأ از جنس ساج و غالب اتاق های قلعه بر روی کرسی هایی ایجاد شده که حدود نیم متر از سطح ارتفاع دارند و این به سبب رعایت اصل رطوبت گریزی در معماری منطقه می باشد.
در ایام ساخت قلعه روزانه در پایان کار حق الزحمه کارگران توسط زائر خضر خان اهرمی پرداخت می گردیده است.
این قلعه نقش تاریخی بسیار مهمی در جریان مبارزات نهضت جنوب کشور داشته است. اهمیت این دژ مستحکم و پایگاه آنجا دو چندان می شود که مبارزانی همچون مرحوم آیت الله علم الهدی اهرمی، شهید رئیسعلی دلواری ، شیخ حسین خان چاهکوتاهی و محمد خان برازجانی(غضنفر السلطنه) و دیگر دلیران تنگستان دوشادوش زائر خضر خان در مقابل استعمار متجاوز انگلیس مبارزه نموده اند.

در باره تاریخچه ساخت قلعه به دوره حیات زائرخضرخان مشهور به امیر اسلام بر می‌گردد که به سفارش ایشان ساخت این قلعه از سال ۱۹۱۸ میلادی آغاز شده بود. ساخت این قلعه حدود ۱۰ الی ۱۲ سال به طول می‌انجامد و حدود سال ۱۹۳۰ میلادی به پایان رسید و با توجه به شهادت وی در سال ۱۳۰۱ خورشیدی این بنا مربوط به اواخر دوره قاجاریه است و به لحاظ تاریخی قدمت چندانی ندارد، اما کاوش‌های انجام شده توسط باستان‌شناسان در سال‌های اخیر نشان می‌دهد تپه‌ای که قلعه بر روی آن بنا شده از دوران اشکانی تا اواسط دوره اسلامی به صورت گسسته مسکونی بوده است. در گمانه‌زنی‌های انجام شده علاوه بر ۲ گونه سفال تاریخی ـ اسلامی نوع جدیدی از سفال با رنگ نارنجی نیز به دست آمده که مربوط به سده اول تا چهارم میلادی است. وجود شباهت‌ها و ارتباط بین سفال‌های باستانی که از محوطه کوه‌مند و تل گل‌پختی (در حاشیه اهرم) به دست آمده با تپه زائرخضرخان نشان می‌دهد که این تپه از جمله آثار تمدن ایرانی در حاشیه خلیج فارس و خصوصا بندر بوشهر بوده است. قلعه زائرخضرخان از لحاظ معماری دارای ۲ جنبه ارزشمند است: ۱ – جنبه معماری دفاعی قلعه ۲ – جنبه معماری بومی قلعه از نمای بیرونی بسیار زیبا به نظر می‌رسد و ۴ برج و بارو آن با توجه به موقعیت مرتفع آن را چشمگیر و دلپذیر می‌کند. ابعاد قلعه ۵۰ در ۶۸ متر و مساحت کلی آن ۳هزار و ۴۰۰ متر مربع می‌باشد. بر زوایای بارو آن ۴ برج مدور به قطر ۵/۵ متر و ارتفاع ۶ متر ساخته شده‌اند که علاوه بر این ۴ برج، یک برجک دیده‌بانی نیز در وسط قلعه قرار دارد. ضخامت جرزهای برج‌ها و بارو به ۸۰ سانتی‌متر می‌رسد و همگی با خشت و گل ساخته شده‌اند. علاوه بر جنبه دفاعی، داخل قلعه به عنوان فضایی مسکونی و اجتماعی دارای سلسله مراتب فضایی درونی و بیرونی و نیز تاسیسات عمومی برای رفت و آمد مهمانان و نگهداری چارپایان و انبارهاست. از برج‌ها علاوه بر استفاده دفاعی از فضای داخلی آن‌ها برای برخی امورات معشیتی استفاده می‌شده است. قلعه شامل ۵ حیاط به شرح زیر می باشد: ۱ – حیاط نظامی: برای دسترسی به قلعه از دروازه قلعه وارد حیاط اول می‌شویم این حیاط متعلق به تفنگ‌چیان و نگهبانان بوده و با یک شیب سر بالایی ملایم به دروازه دوم می‌رسد و پس از آن حیاط دوم قرار دارد. ۲ – حیاط مهمان یا مجلسی: حیاط دوم مجلسی یا همان مهمان‌پذیر است. در این حیاط یک ساختمان مربع شکل قرار دارد که شاه‌نشین آن می‌باشد و مخصوص مهمان‌ها و افراد خارج از خانواده بوده و یکی از ۲ آب انبار مجموعه قلعه در همین حیاط می‌باشد. ۳- حیاط سام‌خان: این حیاط متعلق به سام‌خان فرزند زائر خضرخان بوده که با خانواده‌اش در آن سکونت داشته است. ۴- حیاط زائرخضرخان: این قسمت محل زندگی زائرخضرخان و خانواده‌اش بوده و یکی دیگر از آب‌انبارها در این قسمت قرار گرفته است. ۵- اسطبل: در حیاط پشتی برای نگهداری اسب و قاطر اسطبل و اتاقی برای ذخیره علوفه وکاه وجود داشته و در سال‌های بعد یک گاراژ برای ماشین محمدعلی‌خان پسر بزرگ زائرخضرخان در این محل ساخته شده است. یک ورودی دیگر نیز از حیاط سوم بود. همه اتاق‌ها به سبک معماری محلی دارای درب و پنجره‌های متعدد با ارتفاع زیاد و هلال‌های رنگی و گچ‌بری‌ها در قسمت‌های مختلف با عناصری همچون مثلثی‌های کوچک به هم پیوسته و دیگر نقوش همچون زیگزاکی و خطوط مواج به طور مثال بر روی سر طاق‌ها و یا ۴ سوی طاق‌ها ترسیم گردیده‌اند؛ در پیرامون بعضی از طاق‌ها این نقوش با عناصری گیاهی همچون گل و بوته تزیین شده است.

در مجموع، قلعه زائر خضر خان، با وجود نقش تاریخی و مبارزات مهمی که در مبارزات نهضت جنوب ایفا کرده است از ارزش های عالی معماری بهره چندانی نبرده است.
سال شمار وقایع و حوادث تاریخی و سیاسی قلعه کلات اهرم:
۱_ ۱۲۸۵ ه.ش: به قدرت رسیدن زائر خضر خان در اهرم
۲_ ۱۲۹۴ ه.ش: اشغال بندر بوشهر
۳_۱۲۹۴ ه.ش: قلعه زائر خضر خان محل مذکرات خونین واسموس ( کنسول سابق آلمان در بوشهر)
۴_۱۲۹۴ ه.ش: اتفاق خونین سه گانه
۵_۱۲۹۵ ه.ش: اسارت کنسول انگلستان در شیراز و انتخاب قلعه کلات برای محل زندگی آن ها
۶_۱۲۹۵ ه.ش: آزادی اسرای انگلیسی از قلعه کلات
۷_ شهریور ۱۲۹۷ ه.ش: جنگ سر بست چغادک
۸_۱۲۹۸ ه.ش: جنگ های انفرادی زائر خضر خان با نیروهای انگلیسی
۹_ ۱۳۰۱ ه.ش: شهادت زائر خضر خان و سام خان در قلعه کلات

حوادثی چون ترور زائر خضر خان و فرزندش سام خان در قلعه کلات از حوادث تلخ اتفاق افتاده در قلعه کلات است.
متاسفانه قلعه کلات نیز دچار ویرانی تدریجی شده است که جا دارد استان بوشهر به خصوص مدیریت میراث فرهنگی استان نسبت به مرمت و بازسازی آن اقدام کند.
باشد که در جهت پاسداشت و قدردانی از شخصیت هایی همچون زائر خضر خان که در دفاع از این آب و خاک جانانه مقاومت کرده اند، یادگاری های آن ها حفظ شود تا تاریخ و هویت ایرانی زنده و پایدار بماند و برای نسل های آینده آیینه عبرت و قابل استفاده باشد.

۵ دیدگاه

  1. زنده بودی می‌گه:

    بسیار زیبا بود استفاده کردیم

  2. سعادتمنش می‌گه:

    مقاله های خانم رمضانی رو مطالعه کردم بسیار جالب بود بعضی از مطالب رو درباره قلعه کلات نمیدونستم

  3. زارعی می‌گه:

    ضمن خسته نباشید به سرکار خانم رمضانی
    کاش مطالب برای مقاله بصورت گسترده تر و بیشتر نوشته میشد

  4. ارتین می‌گه:

    با تشکر از شما که مقاله ای درباره کلات نوشتید

  5. خدا کرم می‌گه:

    جاهای دیدنی شهر اهرم یکی چشمه آبگرم و دیگری کلات که آبگرم در حال به سازی ولی کلات فقط به یک نماد دراومده و هیچ توجه ای به اش نمی شه

دیدگاه خود را به ما بگویید.