تاریخ انتشار :یکشنبه ۱۸ تیر ۹۶.::. ساعت : ۱۱:۲۶ ب.ظ
۶ دیدگاه

عوامل موثر بر نهادینه کردن پژوهش و تحقیق در مدارس و جامعه

AE21

مقاله /معصومه قدرتیان ( مدیر دبیرستان سمیه اهرم)
مقدمه :
جامعه ای که امروز در آن زندگی می کنیم در مقایسه با زمان های پیشین ، به شدّت دچار تغییر و دگرگونی شده است . عصر حاضر که سرآغاز هزاره ی سوم است از سوی بسیاری از صاحبان اندیشه ، عصر دانایی و انفجار اطلاعات لقب گرفته است . اکنون شاخص های توسعه در جهان تغییر کرده است . دنیا به یک دهکده ی کوچک جهانی تبدیل شده است . دانش و دانایی مهم ترین محور توسعه است . در عصر حاضر جامعه ی پویا ، زنده و توسعه یافته ، به جامعه ای اطلاق می شود که یادگیرنده است و مدام در حال تولید دانش می باشد . از مشخّصه های بارز این عصر تغییر فاکتورهای توسعه از حوزه های صنعتی به سمت فرا صنعتی از قبیل دانش ، پژوهش و سرمایه ی انسانی دانایی محور است .
در دنیای امروز دانایی یکی از محورها و شاخص های اصلی پیشرفت و تعالی هر جامعه محسوب می شود.  سنجش سطح دانایی به میزان تولید و مصرف اطلاعات و گسترش دانایی به دسترسی سریع و آسان به منابع علمی موثق وابسته است.  دانسته های ما یا از طریق مطالعه منابع اطلاعاتی موجود حاصل می شود یا براساس پژوهش هایی که خود انجام می دهیم به دست می آید. اگر این دانسته ها بر اساس نتایج پژوهش های قبلی باشد در واقع به مصرف اطلاعات پرداخته ایم و اگر مبتنی بر مشاهدات و تحلیل های جاری باشد تلاش ما به تولید اطلاعات منجر شده است. بنابراین، منبع اصلی تولید اطلاعات و دانش جدید در واقع حاصل فعالیت های پژوهشی است که انجام می گیرد. تغییر رویکردها در عصر حاضر ، عاملی است که مدیران و رهبران سازمان ها را ملزم می کند تا سیستم های زیر مجموعه ی خود را به سمت پویایی و ارگانیکی سوق دهند . بنابراین با توجه به این که منابع انسانی مهم ترین عناصر یک سازمان محسوب می شوند ، توجه به منابع روز آمد ، پویا ، یادگیرنده و پژوهنده اصلی ترین عامل توسعه ی ارگانیکی سازمان محسوب می شوند .امروزه گسترش سریع فناوری ، توسعه ی منابع آموزشی به ویژه در حوزه های مجازی و تنوع نیازهای بشری لزوم افزایش حجم تحقیقاتی ، پژوهشی و مطالعاتی را در بین متولیان آموزشی و تربیتی را تأکید می کند .
آموزش و پرورش به عنوان اولین پایگاه رسمی فرهنگ سازی در این زمینه وظیفه ای خطیر و بزرگ بر عهده دارد که همانا تربیت نسلی جستجوگر ، اندیشمند ، دانا و توانا است . شواهد نشان می دهد این نهاد در این زمینه چندان کامیاب نبوده است. امر پژوهش باید با قدرت ، قوت ، جدیت و گستردگی بیشتری در نظام آموزشی کشور ( از پیش دبستان تا تحصیلات تکمیلی و آکادمیک ) توسعه و دنبال شود تا دانش آموزان به پژوهش و پژوهش گری علاقه مند شده و آینده تحقیقاتی کشور را به نحو مطلوب محقق کنند  .بر این اساس اینجانب در مقاله زیر به عوامل موثر بر نهادینه کردن فرهنگ پژوهش در مدارس و جامعه میپردازم .
عوامل موثر در نهادینه کردن پژوهش و تحقیق در مدرسه و جامعه:
الف : نقش نظام آموزشی در نهادینه کردن فرهنگ پژوهش و تحقیق در مدارس:
آموزش و پرورش باید از نظامی پویا برخوردار باشد به طوریکه علم و پژوهش در آن نهادینه شده و پژوهش دانش آموزان جایگاه موقعیت واقعی خود را در نظام آموزشی بازیابد. اگر چنین شود حس کنجکاوی و اشتیاق به تحقیق در آنان تقویت می گردد و استعدادهای بالقوه به بالفعل تبدیل می گردد.
محتوای کتب درسی باید به گونه ای باشد که انگیزه به تحقیق و پژوهش را در دانش آموزان برانگیزد فعالیت هایی بعد از هر مبحث درسی تهیه می گردد تا منجر به کنجکاوی دانش آموزان شده و آنها را به سمت تحقیق سوق دهد. انجام فعالیت های فوق برنامه و تدوین مسابقات علمی، فرهنگی، هنری، ارایه مقالات پژوهشی و تحقیقاتی توسط دانش آموزان نیز گامی در جهت فرهنگ تحقیق و پژوهش در آموزش و پرورش است که به ورود پژوهش و تحقیق در صحنه تعلیم و تربیت کمک می نماید.
یکی از مهم ترین اقدامات در این زمینه «طرح پرسش» است. پرسش مهر که قبلا توسط رئیس جمهور وقت صورت می پذیرفت و توسط رئیس جمهور محترم فعلی نیز ادامه پیدا کرد. تأثیر مثبتی در اشاعه فرهنگ  تحقیق و پژوهش در دبیران و دانش آموزان داشته و دارد.
ب : نقش دبیران در نهادینه کردن فرهنگ پژوهش:
دبیران منبع اصلی تولید دانش هستند. معلم در فرهنگ جامعه مترادف با تحقیق و پژوهش و پژوهش است و این فرهنگ باید در بین دبیران عملیاتی شود و جدای از چارچوب بخشنامه ها و مسابقات در سبد کلیه شهروندان قرار گیرد. همچنین اگر دانش آمو زان با پژوهش و تحقیق انس بگیرند و از خواندن آن لذت ببرند جامعه فردا با شهروندانی محقق و آگاه مدیریت خواهد شد.
دبیران نخستین مشعل داران پیشرفت فکری دانش آموزان هستند. دبیران مجرب با درک و فهم برای پر بار کردن هر چه بیشتر درس در تمام زندگی به دنبال اندیشه ها و مطالب تازه هستند. آنان به دانش آموزان می آموزند که چگونه عملی فکر کنند. منطقی بیاندیشند. چگونه مشاهده کنند و مشاهدات خود را تنظیم نمایند. چگونه حدس بزنند و. . . .

دبیران باید بتوانند فعالیت های علمی دانش آموزان را برنامه ریزی و هدایت کرده و روحیه تعاون و هم فکری را در آن ها تقویت کنند. برای نیل به این مقصود معلمین خود باید پژوهشگر باشند و با آن ها مشارکت و همکاری داشته باشند.
در این راستا لازم به ذکر است که ابتدا باید ریشه ها و عوامل ایجاد بی علاقه گی را به تحقیق در بین دبیران جستجو کرد سپس زمینه ورود علمی اثر بخش آنان را به فرآیند پژوهش ایجاد کرد.
تأکید بر شیوه های «یادگیری پژوهش محور» با هدف یادگیری بر اساس تحقیق و ارائه پژوهش سبب می شود دانش آموز خود به دنبال کشف مجهولات رفته و معلم جز نقش هدایت گر و راهنما نداشته باشد.
طرح «معلم پژوهنده» نیز در اصلاح شیوه یاددهی یادگیری در روند آموزشی و پرورشی تأثیراتی مثبت داشته است. همچنین ایجاد تشکلی به نام «رابطان پژوهش مدارس» تلاش برنامه ریزی شده ای برای شکوفایی استعدادهای نهفته جامعه فرهنگی است.
ج : نقش خانواده ها در نهادینه کردن فرهنگ پژوهش در نوجوانان و جوانان
خانواده به عنوان بستری مناسب که می تواند استعدادهای دانش آموزان را شکوفا نماید همیشه از جایگاه مهمی برخوادر بوده است. نقش حمایتی والدین تشویق ها و هم فکری و مساعدت آنان در انجام پژوهش ها می تواند در توسعه فرهنگ پژوهش نقش به سزایی داشته باشد.
در این راستا می توان در آغاز سال تحصیلی از والدین برای حضور در مدرسه دعوت نمود و آن ها را در جریان کم وکیف پژوهش قرار داد.
کلاس های آموزش خانواده می تواند محلی باشد برای آموزش جذاب و لذت بخش روش های تحقیق. از آنجا که جهت انجام پژوهش لازم است تا دانش آموزان در خارج از محیط مدرسه نیز به فعالیت بپردازند لذا همکاری والدین در این زمینه ضروری است.
چ : نقش تجهیز مدارس به امکانات تحقیقاتی نظیر کتابخانه، مجله، رایانه (it مدارس)
دسترسی به سایت های مناسب بر هیچ کسی پوشیده نیست. کتاب دارانی که نیاز دانش آموزان را به خوبی درک کرده و همواره به دنبال کتب جدید می باشند. در مواقع لازم با استفاده از شیوه های نوین کتابداری دانش آموزان را به پژوهش و پژوهش ترغیب می کنند نقش به سزایی در توسعه فرهنگ پژوهش در مدارس دارند. نظر به اهمیت موضوع لازم است در انتخاب کتابداران دقت لازم صورت گرفته و متولیان امر با آموزش های مستمر آنان را در امر یاری رساندن به دانش آموزان همراهی نمایند.
البته بی توجهی به بحث کتاب و کتابخانه در اکثر مدارس کشور و نبود منابع کافی برای تحقیقات دانش آموزی خود جای بحث دارد. استفاده از عوامل انگیزشی مناسب و منزلت بخشی جهت تشویق دبیران و دانش آموزان به تحقیق و پژوهش می تواند در نهادینه کردن فرهنگ تحقیق و پژوهش کمک شایانی بنماید.
یکی از راه های نهادینه کردن پژوهش و تحقیق تشکیل گروه های پژوهشی در کلاس های درس است. می توان با تشکیل گروه های سه یا چهار نفره و مشخص کردن موضوعی خاص آن ها را وادار به تحقیق نمود.
جنبش نرم افزاری که در سال های اخیر مقام معظم رهبری آن را از مسایل اساسی می دانستند اگر به صورت عام با آموزش کشور محقق گردد زمینه مهمی جهت نهادینه کردن تحقیق و پژوهش می باشد.
نتیجه گیری و پیشنهادات:
بی شک نبود نگرش و باور در بین مدیران و رهبران نظام آموزشی در خصوص جایگاه و اهمیت پژوهش، عدم احساس نیاز دبیران به این مقوله، نهادینه نشدن پژوهش در جامعه کمبود و نامناسب بودن منابع مالی، عدم بهره گیری از عوامل انگیزشی جهت ترغیب دبیران پژوهنده، فقر اطلاعات علمی و منابع آموزشی دبیران در زمینه پژوهش و تحقیقات از مهم ترین عوامل تأثیر گذار در میزان استقبال عمومی دبیران از موضوع پژوهش است. شناسایی عواملی که در راه توسعه و نهادینه کردن تحقیق و پژوهش مانع ایجاد می نمایند یک امر ضروری به نظر می رسد آنچه در سیاست پژوهشی و تحقیقاتی کشور نسبت به آن غفلت شده است سهم بودجه پژوهشی کشور است.
بدیهی است با این سهم ناچیز پژوهش از اعتبارات کشور این امر به خوبی محقق نخواهد یافت. آنجا که سخن از تجهیز مدارس به کتابخانه و رایانه می رود و به عوامل انگیزشی و تشویقی جهت ترغیب مدیران و دبیران و دانش آموزان به تحقیق و پژوهش اشاره می شود نیاز به تخصیص اعتبارات مناسب بیشتر احساس می شود. برنامه ریزی مناسب جهت ارتقای سطح تحصیلات دبیران به ویژه آشناسازی عملی و نظری آن ها با اصول و روش های تحقیق و پژوهش، تخصیص اعتبارات مناسب جهت انجام فعالیت های تحقیقاتی، ایجاد زمینه همکاری دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی با محققان و دبیران آموزش و پرورش و استفاده از نیروهای متخصص در این راستا می تواند در جهت نهادینه شدن و فرهنگ تحقیق و پژوهش در جامعه گامی بلند باشد. انتظار می رود با بهره گیری از خرد جمعی و ظرفیت های بومی در تصمیم گیری و تصمیم سازی ها بتوان زمینه مشارکت همه جانبه را در تحقیق و پژوهش فراهم نمود.
طراحی و تبیین الگوی مناسب آموزشی در مدارس بدون توجه به پژوهش کاری پر هزینه و گاه بی فایده است .

فقط در صورت همسویی آموزش با جریان پژوهش است که می توان به تحقق اهداف توسعه امیدوار بود . آموزش صحیح روش تحقیق می تواند دانش آموزان را برای سالهای بعد بویژه در دوره های آموزش عالی آماده کند . مسیر علم آموزی و علم اندوزی در مدارس باید با آموزش و یادگیری مبتنی بر پژوهش همراه باشد . مواجه ساختن دانش آموزان با مسائل واقعی جامعه و کمک به آنها برای پژوهش و جستجوی راه حل های مناسب نه تنها آنان را در مسیر صحیح یادگیری قرار می دهد ، بلکه مهارت های اساسی تفکر چون شناسایی و تبیین مسائل شیوه جمع آوری و دسته بند ی اطلاعات ، زمینه سازی و آزمون فرضیه ها را به آنان می آموزد . این کار فقط با تدوین و اجرای برنامه درسی پژوهش محور میسر است که همت والای دست اندرکاران و برنامه ریزان آموزش و پرورش کشور را می طلبد.
منابع و مآخذ
۱- استیگر، رالف سی (۱۳۷۰). راههای تشویق به پژوهش، مترجم پروانه سپرده، تهران: دبیرخانهء هیأت امناء کتابخانه های عمومی کشور
۲- بابائی، نظامعلی (۱۳۸۳). چگونگی علاقمند کردن دانش آموزان به درس علوم اجتماعی ، آموزش و پرورش خدابنده، برنامه اقدام پژوهی .
۳- پاورز، ملوین و رابرت اس استارت (۱۳۶۹). راهنمای تمرکز بهتر، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
۴- پولادی ، کمال (۱۳۸۷) . رویکردها و شیوه های ترویج خواندن، تهران : مؤسسهء فرهنگی و هنری پژوهشی تاریخ ادبیان کودکان.
۵- دلجو، شریعت (۱۳۸۷) . شیوه های یادگیری و پژوهش ، تهران: مؤسسهء فرهنگی و هنری سپهر سخن.
۶- دیل سالواک (۱۳۸۲) ـ شوق کتاب، ترجمه مرضیه هدایت، تهران : انتشارات نوربخش.

۶ دیدگاه

  1. آباد می‌گه:

    خسته نباشید مدیر گرامی…
    احسنت…انشالله همیشه موفق باشید…

  2. شهروند می‌گه:

    آفرین بر مدیر پرتلاش مدرسه متعالی سمیه

  3. زینب می‌گه:

    عالی بود خسته نباشید و خداقوت خدمت مدیر محترم و زحمت کش مدرسه سمیه تنگستان ک بی شک از ممتازان ندارس استان بوشهر است احسنت

  4. ز خ می‌گه:

    از زحمات بی دریغ سرکارخانم قدرتیان در اجرای طرح تعالی مدارس تنگستان وکسب رتبه برتر تقدیر وتشکر صمیمانه عرض مینمایم

  5. جاودانی می‌گه:

    حلقه مفقوده در نظام آموزشی ما تحقیق و پژوهش است که امیدواریم با توجه به سند چشم انداز توسعه آموزش و پرورش بتونیم شاهد روحیه پرسشگری و تقویت تحقیق آن در جامعه باشیم.

  6. محمدي می‌گه:

    با سلام
    سرکار خانم قدرتیان با سپاس از تلاش و زحمات شما همکار گرامی
    در طی این سال تحصیلی و آرزوی موفقیت و شادکامی در همه عرصه های علم و دانش

دیدگاه خود را به ما بگویید.