تاریخ انتشار :چهارشنبه ۱۷ خرداد ۹۶.::. ساعت : ۹:۳۷ ب.ظ
فاقددیدگاه

بازنمایی مسایل اجتماعی در انتخابات ۲۹ اردیبهشت

IMG_20170607_212840

✅بازنمایی مسایل اجتماعی در انتخابات ۲۹ اردیبهشت

به قلم دکتر عبدالرضا امانی فر

در این نوشتار من ترجیح میدهم انتخابات اخیر را نه به عنوان روندی سیاسی، بلکه به مثابه پدیدهای اجتماعی بررسی کنم. با این رویکرد، ریشه های رفتارهای انتخاباتی مردم را باید در تحولات اجتماعی جستجو کرد و شرایط اجتماعی که این رفتارها در درون آن شکل میگیرند و قوام مییابند را واکاوی نمود. از این منظر و به اعتقاد من، انتخابات اخیر ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی جامعه ی ما را به نمایش گذاشت.
همین مقدمه کوتاه نشان میدهد که ما با موضوعی فراخدامن روبرو هستیم که سویه های مختلفی از تجزیه و تحلیل را میطلبد. بنابراین و برای پرهیز از بحثی طولانی و گسترده، من در این نوشتار از تئوری «جامعه ی توده وار» هانا آرنت و کورن هاوزر به عنوان چارچوب تحلیل استفاده میکنم. آن دو بر این عقیده بودند در شرایطی که پیوندهای اجتماعی، گروهی، صنفی، خویشاوندی، دینی و ارتباطات ساختاری و بهنجار در جامعه به شدت آسیب دیده باشد، جامعه به سوی نوعی همبستگی کاذب گام بر میدارد.
سیاست زدگی مردم، تنهایی و ذرهای شدن، تشابه در شیوه مصرف، نبود اخلاق در روابط اجتماعی، فراهم نبودن طرح دیدگاهها و افکار، بی مسئولیتی فرد نسبت به جامعه، فقدان تشکلهای سیاسی و صنفی و مدنی قوی و موثر و نیز اضمحلال همبستگیهای اجتماعی از شاخصه های جامعهی توده وارند. این ویژگیها را هر کدام از ما در تجربه های مختلف خود شاهد بوده ایم. آمار و ارقام و اسناد نیز گویای همین شرایط اجتماعی اند.
من در این مختصر، برای استناد بر آمار موجود به وضعیت چند شاخص «سرمایه اجتماعی» در ایران اشاره میکنم. موسسه لگاتوم در سال ۲۰۱۳ تحقیقی در مورد وضعیت سرمایه اجتماعی در کشورهای مختلف (۱۴۲ کشور) انجام داده است که در این تحقیق ایران در رتبه ۱۱۱ جهانی قرار گرفته است. در این تحقیق، از شاخصهای فرعی سرمایه اجتماعی نظیر احساس حمایت اجتماعی، انجام کارهای داوطلبانه، کمک به غریبه ها، بخشش، اعتماد به یکدیگر و مشارکت اجتماعی استفاده شده است. بر اساس این گزارش ده کشور نروژ، نیوزلند، دانمارک، کانادا، فنلاند، آمریکا، هلند، سوییس و ایرلند جنوبی بالاترین میزان سرمایه اجتماعی را در جهان داشته اند. کشور ژاپن با رتبه ۲۲ بهترین وضعیت را در کشورهای آسیایی دارد. پس از آن عربستان (رتبه ۲۳ در جهان)، چین (۲۴)، هنگ کنگ (۲۶)، کره جنوبی (۳۲)، قزاقستان (۳۵)، مالزی (۳۶)، امارات (۴۳)، سنگاپور (۴۵) و ازبکستان (۵۲) ده کشور نخست آسیایی محسوب میشوند.
در مورد وضعیت برخی از شاخصهای سرمایه اجتماعی در درون کشور نیز میتوان به آماری که آقای محسن صفایی فراهانی در مصاحبهای که با روزنامه اعتماد داشته استناد کرد. وی در این مصاحبه اظهار میدارد که بر اساس مفاد گزارش مطالعات استراتژیک ریاست جمهوری میزان اعتماد بین آحاد جامعه در ایران ۱۰ درصد، شاخص صداقت و امانتداری ۸ درصد و شاخص کلاهبرداری ۷۵ درصد است.
این آمار فقط گوشهای از اضمحلال همبستگی اجتماعی در ایران است. وضعیت تشکلهای سیاسی، صنفی و مدنی نیز بر فعالان این حوزه ها پوشیده نیست. سیاست زدگی، بی مسئولیتی اجتماعی و شاخصهای دیگری که در بندهای پیشین آمد نیز در وضعیتی هستند که برای توصیف آنها نیاز به استناد به هیچ آمار و ارقامی نیست و ما همه روزه با آنها دست و پنجه نرم میکنیم. همه این شاخصها و مولفه ها نشان دهنده وضعیتی است که هانا آرنت و کورن هاوزر از آن به عنوان «جامعه توده ای» یاد میکردند.
به اعتقاد این دو، در چنین جوامعی همراه با از بین رفتن وابستگیهای گروهی فرد، وی هرچه بیشتر و بیشتر «ذرهای» میشود و احساس همبستگی با همنوعان خود را از دست میدهد. این ذره های اجتماعی صرفا به پشتوانه منافع و احساسات به حرکت در میآیند و باد به هر جهت که بوزد، حرکت و جهت آنها نیز تغییر خواهد کرد. همه ما این ویژگیها را به وفور در انتخابات اخیر دیدیم. فقط در استان بوشهر و در ستادهای حامی آقای روحانی حدود ۴ هزار ابلاغ با عناوین مختلف به افراد داده شد که هر کدام به امید منفعتی و با اصرار و گاه التماس این ابلاغها را دریافت کردند که شاید در آینده به کارشان آید.
وجه دیگر این حالت، بسیج توده مردم در شرایط مختلف است. از منظر صاحبنظران تئوری «جامعه توده وار» این جوامع به شدت آماده بسیج همگانی هستند. البته این گونه بسیج عمومی، نه از روی علایق صنفی و حزبی و اجتماعی بلکه به واسطه منافع شخصی و نیز بر اساس احساسات و عواطف کلی مردم شکل میگیرد. ما این بسیج عمومی را – با ویژگیهایی که گفته شد – در انتخابات اخیر به وضوح دیدیم. بسیجی که صرفا در یک هفته اتفاق افتاد و نوعی همبستگی کاذب را به وجود آورد و با جشن و پایکوبی و شیدایی اجتماعی همراه بود. از منظر روانشناسی اجتماعی، در این حالت افراد برای جبران همبستگی های اجتماعی با دوام و ریشه دار، آماده انواع مختلفی از همبستگی های آنی و کاذب هستند که با فوران احساسات همراه است؛ همان چیزی که به عنوان «توتالیتاریانیسم» در ادبیات علوم اجتماعی و سیاسی از آن یاد میشود.

۱- سایت خبری تحلیلی اقتصاد ایرانی، ۹/۸/۱۳۹۴
۲- روزنامه اعتماد، ۱۵/۹/۱۳۹۴

دیدگاه خود را به ما بگویید.